Enkola y’okuddukanya ebbugumu kye ki?
Enkola y’okuddukanya ebbugumu
Enzirukanya y’ebbugumu lya bbaatule, nga yesigamiziddwa ku ngeri ebbugumu gye likwata ku nkola ya bbaatule, nga egattibwa wamu n’engeri za bbaatule ey’amasannyalaze n’enkola y’okukola ebbugumu, era nga essiddwa ku ttaka mu bbugumu erisinga obulungi ery’okucaajinga/okufulumya erya bbaatule entongole, ye tekinologiya akola ku kusaasaanya ebbugumu oba okudduka kw’ebbugumu okuva ku bbugumu erisukkiridde oba erya wansi nga bbaatule ekola. Kino kituukibwako okuyita mu nteekateeka ey’amagezi era nga kyesigamiziddwa ku ssaayansi w’ebintu, eby’amasannyalaze, okutambuza ebbugumu, enkyukakyuka ya molekyu, n’eby’emikono ebirala. Okukuuma ebbugumu erituufu erikola kyetaagisa nnyo bbaatule okukuuma omulimu omulungi. N’olwekyo, okukola enteekateeka y’okuddukanya ebbugumu ensaamusaamu ku bbaatule za lithium-ion kya makulu nnyo mu kulongoosa omulimu okutwalira awamu ogw’enkola ya bbaatule.
Enkola y’okuddukanya ebbugumu mu bbaatule erina emirimu gino emikulu etaano: 1 okupima obulungi n’okulondoola ebbugumu lya bbaatule; 2 okusaasaanya ebbugumu obulungi n’okuyingiza empewo ng’ebbugumu lya bbaatule liri waggulu nnyo; 3 okubuguma okw’amangu wansi w’embeera z’ebbugumu eri wansi-; 4 okuyingiza empewo ennungi nga ggaasi ez’obulabe zikoleddwa; ne 5 okukakasa nti ebbugumu lisaasaanyizibwa mu ngeri y’emu munda mu bbaatule.
Enkola y’okukola dizayini y’enkola y’okuddukanya ebbugumu mu bbaatule
Enkola y’okuddukanya ebbugumu mu bbaatule ey’omutindo ogwa waggulu yeetaaga enkola ey’okukola dizayini entegeke. Mu kiseera kino, enkola nnyingi ez’okukola dizayini ez’enkola z’okuddukanya ebbugumu ziriwo. Ekisinga okukozesebwa ye nkola y’okuddukanya ebbugumu mu bbaatule eyakolebwa ekitongole kya National Renewable Energy Laboratory (NREL) mu Amerika, ng’enkola yaayo ey’okugikola erimu emitendera musanvu:
1) Okusalawo self-caliber n’ebyetaago by’enkola y’okuddukanya ebbugumu. Okusinziira ku mpisa z’ebbugumu lya bbaatule n’ebbugumu erisaanira ery’okukola, manya kalifoomu y’okufuga yennyini-ey’enkola y’okuddukanya ebbugumu. Okugeza, ebbugumu erisaanira okukola ku bbaatule z’amaanyi ga lithium-ion liri 10~40℃, nga lirina ekkomo ku bbugumu erya wansi-li diguli 0 n’ekkomo ly’ebbugumu erya waggulu-li diguli 45 . N’olwekyo, enteekateeka y’enkola y’okuddukanya ebbugumu erina, wadde ng’etuukiriza ebbugumu lya bbaatule erisukkiridde, okufuba okutuukiriza ebbugumu erisaanira erya bbaatule ery’okukola.
2) Pima oba okubalirira ebbugumu lya modulo n’obusobozi bw’ebbugumu. Okuyita mu kugezesa okufulumya bbaatule-okusiiga n’okubalirira okusiiga okusinziira ku busobozi bw’ebbugumu obw’enjawulo obwa bbaatule, manya okusaasaanya ebbugumu oba amaanyi g’ebbugumu.
3) Okusooka okwekenneenya enkola y’okuddukanya ebbugumu, omuli okulonda ekifo eky’okutambuza ebbugumu n’okukola dizayini y’ensengekera y’okusaasaanya ebbugumu. Okutwalira awamu, okunyogoza kwa bbaatule kutuukirizibwa nga tuyita mu kunyogoza empewo oba okunyogoza amazzi. Enkola z’okunyogoza empewo nnyangu nnyo mu nsengeka naye nga tezikola bulungi; enkola z’okunyogoza amazzi zizibu mu nsengekera naye nga zikola bulungi nnyo. Waliwo n’engeri ez’enjawulo ez’okufumbisa, gamba ng’okubugumya empewo eyokya etambula, okubugumya okutambula kw’amazzi, n’okubugumya obutereevu okuva mu nsibuko y’ebbugumu.
4) Lagula enneeyisa y’ebbugumu eya modulo ne bbaatule. Okusinziira ku mbeera ya bbaatule gy’ekola, lagula era okwekenneenya ebbugumu okusaasaana n’ebbugumu eryetaagisa ng’ogikozesa.
5) Enteekateeka esooka ey’enkola y’okuddukanya ebbugumu. Okusinziira ku kifo eky’ebbugumu ekisaliddwawo n’ebivudde mu kwekenneenya enneeyisa y’ebbugumu, kola enteekateeka y’omusingi ne yinginiya ey’enkola y’okuddukanya ebbugumu.
6) Okukola dizayini n’okugezesa enkola y’okuddukanya ebbugumu. Fulumya enkola za bbaatule ezikendeezeddwa oba ezijjuvu-n’enkola y’okuddukanya ebbugumu lya bbaatule, era okakasizza obulungi bw’enkola y’okuddukanya ebbugumu wansi w’embeera z’emirimu entuufu ezikoppa ku ntebe y’okugezesa.
7) Okulongoosa enkola y’okuddukanya ebbugumu. Okulongoosa n’okulongoosa enkola y’okuddukanya ebbugumu okusinziira ku bivudde mu kugezesa.
Enzimba n’okulonda parameter mu nkola ya dizayini y’enkola y’okuddukanya ebbugumu
Okubala Ennimiro y’Ebbugumu lya Battery n’okuteebereza ebbugumu
Battery si zitambuza bbugumu bulungi. Okumanya ensaasaanya y’ebbugumu ery’okungulu yokka tekimala kutegeera mu bujjuvu embeera y’ebbugumu ery’omunda erya bbaatule. Okubala ekifo ky’ebbugumu ery’omunda nga tukozesa ebikozesebwa mu kubala n’okulagula enneeyisa ya bbaatule ey’ebbugumu ddaala eriteetaagisa mu kukola enkola z’okuddukanya ebbugumu lya bbaatule. Mu kiseera kino, ebikozesebwa mu kubala ebikulu mulimu ebikozesebwa eby’ebitundu bibiri- n’eby’ebitundu bisatu-. Mu bino, enkola ya three-dimensional model, olw’obutuufu bwayo obulungi n’okukyukakyuka, ebadde ekozesebwa nnyo mu nkola nnyingi ez’okuddukanya ebbugumu lya bbaatule. Omuze guno guli bwe guti:

Awali T ye bbugumu;
ρ ye density eya wakati;
c_p bwe busobozi bw’ebbugumu obw’enjawulo obwa bbaatule;
λ_x, λ_y, λ_z ze butambuzi bw’ebbugumu bwa bbaatule mu ndagiriro za x, y, ne z, mu kulondako;
q gwe muwendo gw’ebbugumu erikolebwa buli yuniti ya voliyumu.
Enkola y’okuddukanya ebbugumu Enteekateeka y’enzimba y’okusaasaanya ebbugumu
Enjawulo mu bbugumu wakati wa modulo za bbaatule ez’enjawulo munda mu bbokisi ya bbaatule eyongera obutakwatagana mu buziyiza n’obusobozi bwa bbaatule obw’omunda. Ekiseera bwe kigenda kiyitawo, kino kiyinza okuvaako bbaatule ezimu okucaajinga ennyo oba okusukkiridde-okufulumya, okukosa obulamu bwazo n’enkola yazo, n’okuleeta obulabe ku by’okwerinda. Enjawulo mu bbugumu wakati wa modulo za bbaatule munda mu bbokisi ya bbaatule zikwatagana nnyo n’enteekateeka ya bbaatule. Okutwalira awamu, bbaatule eziri wakati zitera okukung’aanya ebbugumu, ate ezo eziri ku mbiriizi zirina okusaasaanya ebbugumu okulungi. N’olwekyo, nga okola dizayini y’ensengeka ya bbaatule n’okusaasaanya ebbugumu, kikulu nnyo okulaba ng’ebbugumu lisaasaanyizibwa mu ngeri y’emu. Nga tutwala okunyogoza empewo ng’ekyokulabirako, okutwalira awamu waliwo enkola bbiri ez’okuyingiza empewo: series ne parallel, okukakasa nti ebbugumu lisaasaanyizibwa mu ngeri y’emu. Enteekateeka y’okutambula kw’empewo erina okugoberera emisingi emikulu egya makanika w’amazzi n’enkyukakyuka y’empewo.
Okulonda Fans n’ebifo ebipima ebbugumu
Bw’oba okola dizayini y’enkola y’okuddukanya ebbugumu lya bbaatule, ekika n’amaanyi ga ffaani, omuwendo gwa sensa z’ebbugumu, n’ekifo ebifo we bipima birina okulondebwa n’obwegendereza.
Nga tutwala okunyogoza kw’empewo ng’ekyokulabirako, nga tukola dizayini y’enkola y’okunyogoza, ate nga tukakasa nti waliwo ekikolwa ekimu eky’okunyogoza, okuziyiza okukulukuta kulina okukendeezebwa okukendeeza ku maloboozi ga ffaani n’amaanyi agakozesebwa, bwe kityo ne kirongoosa enkola okutwalira awamu. Amaanyi agakozesebwa mu ffaani gasobola okubalirirwa nga tubalirira okukka kwa puleesa n’omutindo gw’okukulukuta nga tukozesa enkola ez’okugezesa, ez’okubalirira mu ndowooza, n’enkola z’amazzi (CFD). Obuziyiza bw’okukulukuta bwe buba butono, abawagizi b’okukulukuta okw’ekyekulungirivu (axial flow fans) basobola okulowoozebwako; bwe kiba nti obuziyiza bw’okukulukuta kuli waggulu, abawagizi ba centrifugal be basinga okusaanira. Kya lwatu nti ekifo ffaani ky’ekwata n’omuwendo gwayo nabyo birina okulowoozebwako. Okuzuula enkola ennungamu ey’okufuga ffaani nakyo kimu ku mirimu gy’enkola y’okuddukanya ebbugumu.


Engabanya y’ebbugumu lya bbaatule munda mu bbokisi ya bbaatule okutwalira awamu teyenkanankana, n’olwekyo, kyetaagisa okumanya ensaasaanya y’ekifo ky’ebbugumu ekya bbaatule mu mbeera ez’enjawulo okuzuula ebifo ebikulu eby’ebbugumu. Sensulo z’ebbugumu ezisingawo ziwa okupima ebbugumu okujjuvu, naye zongera ku nsaasaanya y’enkola n’obuzibu. Okusinziira ku mbeera ya yinginiya eyeetongodde, mu ndowooza, okwekenneenya ebintu ebikoma, okukuba ebifaananyi eby’ebbugumu eby’omu bbanga (infrared thermal imaging) mu kugezesa, oba okulondoola ebbugumu ery’ebiseera ebingi-ebiseera ebituufu kuyinza okukozesebwa okwekenneenya n’okupima ensaasaanya y’ennimiro y’ebbugumu eya bbaatule, modulo za bbaatule, n’obutoffaali ssekinnoomu, okuzuula omuwendo gw’ebifo ebipima ebbugumu n’okuzuula ensonga ezisaanira mu bitundu eby’enjawulo. Dizayini eya bulijjo erina okukakasa nti sensa z’ebbugumu tezikwatibwa mpewo nnyogovu okulongoosa obutuufu n’obutebenkevu bw’ebipimo by’ebbugumu. Bw’oba okola dizayini ya bbaatule, ekifo kisaana okuterekebwamu sensa z’ebbugumu; okugeza, ebisenge ebituufu ebiggulwawo bisobola okukolebwa mu bifo ebituufu. Battery pack y’emmotoka ya Toyota ey’amasannyalaze eya Prius hybrid erimu obutoffaali 228 obw’enjawulo, era okulondoola ebbugumu kukolebwa sensa 5 ez’ebbugumu. Enkola ya bbaatule y’amaanyi ga bbaasi ey’amasannyalaze eyakolebwa ekitongole kya Beijing Institute of Technology ekozesa ebifo 6 ebipima ebbugumu mu buli bbokisi (laba ekitundu ekyetooloddwa mu kifaananyi 8-16a), nga bitegekeddwa ku bifo ebirungi n’ebibi n’ebifo ebifuluma layini y’amasannyalaze mu bbokisi ya bbaatule, nga bwe kiragibwa mu kifaananyi 8-16.
Enteekateeka y’enkola y’okuddukanya ebbugumu n’okugiteeka mu nkola
Okusinziira ku kifo ekitambuza ebbugumu, okunyogoza kw’enkola z’okuddukanya ebbugumu mu bbaatule kuyinza okwawulwamu ebika bisatu: okunyogoza empewo, okunyogoza amazzi, n’okunyogoza ebintu ebikyusa phase. Okusinziira ku kunoonyereza n’okukulaakulanya ebintu n’ebisale by’okukola, enkola esinga okukola obulungi era esinga okukozesebwa mu kiseera kino ekozesa empewo ng’ekintu ekisaasaanya ebbugumu.
Okusinziira ku nsengeka y’okutambula kw’empewo esaasaanya ebbugumu, enkola z’okunyogoza empewo zisobola okwongera okugabanyizibwamu ebika bibiri: empewo ey’omuddiring’anwa n’empewo ey’okukwatagana, nga bwe kiragibwa mu bifaananyi 8-17 ne 8-18.


Mu nsengeka y’omuddiring’anwa, empewo etera okukulukuta okuva ku ludda olumu olwa bbaatule okudda ku ndala okuggyawo ebbugumu. Naye okutambula kw’empewo kuno kutwala ebbugumu okuva mu bitundu by’eyitamu emabegako okutuuka mu bitundu by’eyitamu oluvannyuma, ekivaamu ebbugumu eritakwatagana n’enjawulo ennene mu bbugumu. Mu nsengeka ey’okukwatagana, empewo etambula wakati wa modulo erinnya mu vertikal, n’egabanya empewo mu ngeri ey’enkanankana n’okukakasa nti ebbugumu lisaasaanyizibwa mu ngeri etakyukakyuka mu bbaatule yonna.
Enkola z’okuddukanya ebbugumu zisobola okugabanyizibwamu enkola ezitakola n’ezikola okusinziira ku oba zirina ebyuma ebifumbisa oba ebinyogoza munda. Enkola za passive tezigula ssente nnyingi era zeetaaga ebikozesebwa ebyangu; enkola ezikola zizibu nnyo era zeetaaga amaanyi amangi ag’okwongerako, naye ziwa omulimu omulungi.
Ebifaananyi 8-19, 8-20, ne 8-21 biraga ebifaananyi eby’ensengekera (schematic diagrams) eby’ensengekera z’okubugumya empewo ezikola n’ezitakola n’okusaasaanya ebbugumu, mu kulondako.

Mu bifaananyi 8-19 ne 8-20, wadde ng’empewo ebadde enyogozeddwa n’okubuguma olw’enkola y’empewo oba ebbugumu ly’emmotoka, ekyatwalibwa ng’enkola ya passive. Nga tulina enkola eno ey’obutakola, olw’obutakwatagana mu bbugumu ly’empewo ey’omu kifo eyingiziddwa, empewo ey’omu kifo erina okukola mu bbugumu erigere (10~35℃) okusobola okuddukanya obulungi ebbugumu. Okukola mu mbeera ennyogovu oba ey’ebbugumu eringi kiyinza okuvaamu obutafaanagana bungi mu bbaatule.
Mu nkola z’ebbugumu, ng’oggyeeko okuyingiza empewo eyokya mu bbaatule, enkola endala zisobola okukozesebwa, nga bwe kiragibwa mu bifaananyi 8-22~8-25 (ku bbaatule za prismatic).


